Тоа се текстови исткаени од листови на палмата чамбира, како што прави доња Франциска Ороско од заедницата кукама-кукамирија, на Амазонас – реката Марањон; обоени со јакушкапана, махагони и кал, како што учи Зенаида од народот какатаибо во долината Шамбиљо, Укајали; мастило испишано и месено со листови од лијана и крабји штипки, со кои занаетчијката Ноеми Чуин од заедницата авахун во Наjап ѝ дава форма на глината додека пее ајајајмама и пие масато од амамук, во Њева, Амазонас. Приказни, се разбира, благословени од Девицата Кармелска од Љата, од свети Торибио од Тајабамба, од свети Јован Крстител од Чота и од џирките (духовите на планините).
„Обичаи: вистинскиот дух на Перуанците“ (Лима, Artífice Comunicadores, 2020) собира 10 текстови, напишани во форма на хроника, од новинарката од Амазонас, Сонали Туеста. Во нејзината писателска ДНК може да се наслути храброста на хероината Матијаса Римачи, која се борела подобро од мажите во битката кај Игос Урко пред 199 години. Да, првиот чекор за да се раскажува за народите е самоидентификацијата.
Напредуваме
Кога во 2000 година Сонали и нејзиниот тим почнаа да известуваат низ целата земја и „Обичаи“ за прв пат се емитуваше на локалната телевизија, времињата беа поинакви. Време на „владивидеата“, на падот на Алберто Фухимори и на демократската надеж во Валентин Паниагва. Но и на еден поинаков поглед кон провинциско Перу – кон корените, традициите, верувањата и обичните луѓе.
„Излегувавме од период на насилство, имаше многу страв кај населението. Иако предрасудите, стереотипите и расизмот нè разјадуваат и денес, многу делови од општеството созреаја и живееме во поинклузивно време во споредба со 2000 година. Не велам дека победивме, но напреднавме. Изминатиот пат имаше смисла: ние бевме големите трансформатори на идентитетот. Одлично е што денес се појавуваат предлози што повеќе го почитуваат искуството на секој жител и знаењето на населението“, вели новинарката.
Првиот чекор што го направила Сонали, пред да патува со камера по границите на земјата и да се вежба во уметноста на учењето и разбирањето, бил да се препознае себеси како перуанска жена, „со корени во повеќе народи од регионот Амазонас“, која денес негува „одредени практики од различни народи на Перу, на кои сум горда“.
Народите на моето Перу
Еден начин да се одбележат двете децении на малиот екран е книгата „Обичаи“, од 172 страници, во која секоја хроника е придружена со инфографики со податоци за опишаните места: времето потребно со авион или по копно од Лима до таму, како да се облечете и што ќе најдете во тие краишта. Сепак, Сонали предупредува: „Она што го нема [во книгата] е објективност. Не можеш да зборуваш за нешто без да се вклучиш. Новинарството е професија за општо добро, професија на вклучување, на предлагање и критикување со алтернативи. Новинарството не е набројување детали без посветеност.“
Исповед за патувањата
Но, дали станува збор за патописи, како што новинарите ги нарекуваат текстовите кога со ранец и камера се качуваат на челични птици или пловат со мали чамци „пекепеке“? Водителката повеќе сака да ги нарекува „доживеани хроники“. „На овие патувања на запознавање на Перу ќе наидеш на приказни што се пренесуваат усно. А од тие луѓе, што ги снимам во слика и звук, ми остануваат нивните знаења“, објаснува таа.
Иако е едно од најпрепознатливите лица на отворената телевизија, Сонали претходно имала романса со литературното новинарство. Во 1998 година ја објавила својата прва книга, „Спасителот и девиците“; потоа креативното пишување продолжило во сценаријата за нејзината емисија. Нејзината страст кон пишувањето е постојана: десетици тетратки и бележници, во кои запишува сè што гледа, сведочат за мастило и доживувања.
Односот со луѓето
Сонали има резерви да ги нарекува своите текстови „патописи“. „Патувањето не е само обиколување на одредено место, цртање на географијата, опишување на пејзажот, историјата на некоја црква или атракциите на некое место. За мене, доживувањето е многу поважно, бидејќи те поврзува со луѓето. Во моите хроники секогаш се појавуваат луѓе што кажуваат нешто, што имаат врска со мене; ги користиме нашите начини на зборување.“
Емпатијата на авторката со нејзините ликови е неоспорна. Таа е како риба во вода кога ги користи изразите од местата каде што пристигнува. Сонали патува со изострен слух, усогласена и со почит кон знаењата на народите. Ги позајмува нивните зборови за да раскажува соодветно, а не со очите на странски бекпекер. Затоа нејзините текстови се живи, фрагментирани, одбиваат линеарно раскажување… како самиот живот. „Можам да започнам хроника од различни страни, нема ред. Приказната те обвиткува на различни начини. Тоа е како еден голем разговор. Читателот така ќе го почувствува“, објаснува таа.
Дали големата патничка се плаши дека коронавирусот ќе ги фрли во корпа за отпадоци традициите на цели народи, дека со еден клик ќе ги избрише прославите од предпандемискиот свет? „Не сум носталгична по тоа прашање. Она што ќе се случи, ќе се случи, во согласност со чувството на самите народи. Сега се прифаќаат нови начини на комуницирање и изразување: луѓето го прифаќаат виртуелното. Веќе учествував на неколку виртуелни прослави што ги евоцираат нивните празници. На празникот на Господ од Којлурити, многу луѓе од „нациите“ направија олтар во својот дом, а танчерите, во групи од тројца или четворица, му танцуваа за да ја одржат врската. Ако некогаш се мислеше дека постои некаков фанатизам кон одредена икона или вера, мислам дека сфативме дека не е така; сè се одвиваше на најпочитувачки начин. Се најде начин да се слави дома, бидејќи тоа е во ДНК на жителите. Имам чувство дека тие се подготвуваат за она што може да дојде понатаму, за кога повторно ќе може да се излегува.“
Сонали претпочита да го користи терминот „жители“. Не го чувствува како пежоративен. „Сè зависи од тонот што ќе му го дадеш. Зборот ‘граѓанин’ го чувствувам малку ладен. Нашиот идентитет во земјава е огромен, исклучително разновиден и богат. А различноста не смее да остане само алегорија за кога се слави Националниот празник или Денот на домородните народи, туку мора да се применува во граѓанската сфера, со имиња и презимиња – не како ‘жител’ на планините или Амазонија, туку конкретно како ашанинка, јанеша, шипибо.“
Пред пандемијата, новинарката била зафатена со промовирање на прославата на Двестегодишнината од независноста, како искуство на народите на Перу, бидејќи „обичаите и традициите на народите опстанале и покрај сите видови искоренување и омаловажување“. „Среде кризата, мислам дека денес е уште поитно да ги погледнеме народите, бидејќи се разголи несигурноста што постои во земјата, огромните јазови меѓу Лима и населението во остатокот од Перу. Големата тема на двестегодишнината е да можеме да се препознаеме во различноста и, на граѓанско ниво, сите да имаме исто право на здравство и образование.“
Податоци
- „Обичаи: вистинскиот дух на Перуанците“ ќе биде претставена на Меѓународниот саем на книгата во Лима во сабота, 5 септември, во 12:00 часот, преку YouTube Live.
- Хрониките се однесуваат на знаењата на културите какатаибо (Укајали), авахун (Амазонас) и кукама (Лорето); чудата на црната глина (Анкаш) и својствата на киноата (Пуно), меѓу другото.
- Сонали Туеста е прогласена за Заслужна личност во културата од страна на Министерството за култура од 2015 година.
- Таа е авторка на книгите „Празници. Традиции и обичаи“ и „Кокатa веќе се засладила…! Од вода, земја и прав“. Ја уредувала двомесечното списание „Обичаи“.
- TV Perú ја лансираше емисијата „20-те од 20-те“ по повод годишнините на „Обичаи“ и „Репортажа за Перу“ (втората ја води Маноло дел Кастиљо).
Оригинал на шпански: José Vadillo Vila, Editora Perú.
