Менопаузата е природен и неизбежен период во животот на секоја жена и со себе носи многу промени и нови искуства. Овие промени во телото може да се манифестираат на различни начини, па затоа жените често имаат многу прашања. Во денешниот блог ви донесуваме одговори на 15 најчести прашања за менопаузата, како и совети за здравјето, негата на кожата и интимноста. Се надеваме дека ќе ви помогнат подобро да го разберете периодот во кој сте влегле, кој веќе сте го поминале или кој еден ден ве очекува.
1. Што е менопауза, а што се перименопауза и постменопауза?
Менопаузата е природен период во животот на жената кога престануваат месечните менструални крвавења. Со други зборови, менопаузата е последната менструација во животот. Дијагнозата се поставува кога жената нема менструално крвавење цела година. Менопаузата е нормален дел од стареењето на женскиот организам и последица е на намалувањето на женските полови хормони во телото. Со годините се намалува репродуктивната способност на жената, јајниците произведуваат сè помалку естроген, па се менуваат и квалитетот и траењето на менструалните циклуси. Падот на женските полови хормони влијае речиси на сите органски системи во телото, а тие промени се манифестираат со различни симптоми. Кога ќе настапи менопаузата, јајниците престануваат да произведуваат јајце-клетки и поголемиот дел од естрогенот, а репродуктивната способност трајно престанува.
Перименопаузата е периодот пред менопаузата и може да трае и до десет години. Обично почнува во четириесеттите години, но може и порано или подоцна. Во тоа време јајниците постепено ја губат функцијата да произведуваат јајце-клетки и да лачат естроген. Менструалните циклуси стануваат неправилни, а може да се јават и крвавења меѓу циклусите. Една до две години пред менопаузата нивото на естроген нагло паѓа и тогаш најчесто почнуваат типичните симптоми на менопаузата.
Постменопаузата е периодот по менопаузата, односно откако поминала најмалку една година од последното менструално крвавење. Кај некои жени симптомите значително се намалуваат уште на почетокот на овој период, а кај други повремено се јавуваат и години по менопаузата. Во постменопаузата жените се под зголемен ризик од здравствени компликации како остеопороза и срцеви болести.
2. Што е предвремена менопауза?
Предвремена менопауза е менопауза што настапува пред 40-тата година, а причините може да бидат различни. Може да се јави спонтано, како последица на некои автоимуни болести или хромозомски нарушувања, или да ја предизвика надворешен фактор, на пример хемотерапија или зрачење. Во секој случај, последица е значителен пад на естрогенот, што носи губење на репродуктивната способност и бројни здравствени проблеми.
3. Кога обично почнува менопаузата и колку трае?
Повеќето жени влегуваат во менопауза меѓу 45-тата и 55-тата година, најчесто по педесеттата. Најголема улога во тоа кога точно ќе влезете во менопауза имаат генетиката и наследството. Тоа значи дека веројатно ќе влезете во менопауза на години кога влегла и вашата мајка, со отстапување од неколку години. Истражувањата покажале дека и пушењето може да го забрза влегувањето во менопауза, бидејќи докажано штетно влијае на функцијата на јајниците.
Почетокот и траењето на менопаузата, односно на нејзините симптоми, се разликуваат од жена до жена. Како што веќе беше кажано, перименопаузата може да трае и до десет години. Уште тогаш може да се почувствуваат одредени симптоми, кои стануваат сè почести и посилни како што се приближува менопаузата. Во просек, симптомите траат 4–5 години по последната менструација. Потоа се проретчуваат или целосно исчезнуваат, но кај некои жени може да траат и десетина години.
4. Како ќе препознаам дека влегувам во менопауза?
Во периодот пред менопаузата веројатно ќе забележите некои симптоми и промени на телото. Пред сè, менструалните циклуси ќе станат нередовни, а крвавењата неправилни. Тоа е знак дека функцијата на јајниците опаѓа и е сосема нормална појава. Покрај тоа, може да ги забележите и следниве симптоми:
чувство на замор и исцрпеност
напади на топлина (валунзи)
промени во расположението
ноќно потење
тешкотии со спиењето
намалена сексуална желба (либидо)
зголемување на телесната тежина
главоболки и вртоглавица
проблеми со уринарниот систем
вагинална сувост
промени на кожата и косата
проблеми со меморијата
болки во зглобовите и мускулите и др.
Треба да имате на ум дека не секоја од наведените промени е нужно поврзана само со менопаузата. Секогаш постои можност зад неа да стои некој друг здравствен проблем. Затоа, ако некои симптоми, како проблемите со меморијата или чувството на исцрпеност, ви се многу изразени, препорачливо е да се јавите кај вашиот лекар за да се утврди точната причина.
5. Може ли менопаузата да предизвика психички симптоми како несоница и депресија?
Естрогенот, меѓу другото, делува и на мозокот и нервниот систем и го регулира нивото на хормоните на „среќата“ во мозокот. Затоа намалувањето на естрогенот поради падот на функцијата на јајниците може да предизвика ментални тешкотии и психички симптоми. Тие често се јавуваат во менопаузата и вклучуваат промени во расположението, проблеми со спиењето, депресија, анксиозност и хроничен замор. Чести се и проблемите со концентрацијата, недостигот на мотивација, раздразливоста, па дури и агресивноста. Како последица, може да се намали ефикасноста на работа, да се отежни снаоѓањето во секојдневни ситуации или да се нарушат личните односи. Овие промени може значително да го намалат квалитетот на животот на жената, па затоа не смеат да се занемаруваат.
6. Постои ли лек за непријатните симптоми на менопаузата?
Ако симптомите на менопаузата многу ве мачат, препорачуваме да разговарате со вашиот лекар за можна терапија. Симптомите најдобро се контролираат со хормонска надоместна терапија, односно со естроген или со естроген и прогестерон. Се препишува најмалата делотворна доза за одредено време, во зависност од вашите симптоми и здравствената состојба. Важно е да се нагласи дека не секоја жена е кандидат за хормонска надоместна терапија, бидејќи таа, како и секој лек, носи одредени ризици. Надоместни хормони не треба да користат жени што имаат карцином, што имале карцином на дојката или на ендометриумот, жени што прележале длабока венска тромбоза итн. За тоа најдобро ќе ве советува вашиот лекар, откако ќе ги земе вашите здравствени податоци, ќе ве прегледа и, по потреба, ќе направи лабораториски анализи.
Естрогенот може да се применува и локално. Жените што имаат проблем со вагинална сувост може локално да користат креми со ниска доза естроген. Локалната примена на естроген не помага кај симптомите во целото тело, како нападите на топлина или ноќното потење. Кај жените со изразени напади на топлина може да помогне ниска доза антидепресиви.
На некои жени може да им помогнат и алтернативни препарати, но нивната делотворност не е научно докажана. Пред да почнете да земате каков било билен препарат или суплемент, препорачуваме да се консултирате со вашиот лекар.
7. ДАЛИ ХОРМОНСКАТА СУПСТИТУЦИСКА ТЕРАПИЈА Е БЕЗБЕДНА?
Хормонската супституциска терапија може да биде безбедна и корисна за многу жени, но носи и одредени ризици. Таа не е соодветна за секоја жена и има бројни контраиндикации.
Примената на хормонска терапија може значително да ги намали симптомите како што се нападите на топлина, нарушувањата на менструалното крвавење и вагиналната сувост, а може да придонесе и за подобрување на општата состојба и расположението.
Естрогенот има поволно влијание врз коските и може да помогне во спречувањето на губењето на коскената маса. Истражувањата покажуваат и поврзаност меѓу одредени режими на хормонска терапија и намален ризик од рак на дебелото црево.
Од друга страна, ризиците зависат од возраста на жената, времето поминато од менопаузата, видот на терапијата, дозата, начинот на примена и времетраењето на лекувањето. Кај одредени жени може да се зголеми ризикот од кардиоваскуларни заболувања, мозочен удар или рак на дојката.
Затоа, пред започнување на хормонска терапија, потребно е внимателно да се проценат потенцијалните придобивки и ризици за секоја жена поединечно. Изборот на терапијата и нејзиното времетраење треба да се определат во договор со лекар, со редовни контроли и повторна процена на потребата од лекување.
8. КОИ КОМПЛИКАЦИИ МОЖАТ ДА СЕ ПОЈАВАТ ПО МЕНОПАУЗАТА?
Намалувањето на концентрацијата на естроген има големо влијание врз физиологијата и општото здравје на жената. Затоа, менопаузата е поврзана со бројни здравствени компликации.
По менопаузата, жените имаат зголемен ризик од развој на остеопороза, намалување на густината на коските и појава на скршеници. Исто така, се зголемува ризикот од заболувања на срцето и крвните садови, како и од мозочен удар.
Деменцијата и когнитивните тешкотии, заедно со психијатриските нарушувања како што е депресијата, исто така се појавуваат кај некои жени во постменопаузата.
Може да се јават и проблеми со уринарниот систем и задржувањето на урината, влошување на видот и катаракта. Честа појава е и зголемувањето на телесната тежина, забавувањето на метаболизмот и отежнатото слабеење.
9. ДАЛИ ТРЕБА ДА КОРИСТАМ КОНТРАЦЕПЦИЈА ВО ПЕРИОДОТ КОГА ВЛЕГУВАМ ВО МЕНОПАУЗА?
Иако веројатноста за бременост во периодот на перименопауза е значително помала отколку кај помладите жени, таа сепак постои.
Бременоста во поодмината возраст носи зголемен ризик од здравствени компликации и за мајката и за детето. Затоа, во овој период е препорачливо да се разгледаат различните видови контрацепција.
Употребата на контрацептивни таблети во перименопаузата штити од бременост, но може да помогне и во регулирањето на неправилните менструални циклуси и нередовните крвавења. Истото важи и за другите форми на хормонска контрацепција.
Сепак, треба да се има предвид дека оралната хормонска контрацепција не штити од сексуално преносливи инфекции. Затоа, се препорачува истовремена употреба на кондом, особено при промена на партнерот.
Важно: Изборот на контрацепција во перименопаузата треба да се направи во консултација со гинеколог, бидејќи возраста и здравствената состојба влијаат врз изборот на најсоодветниот метод.
10. СЕКСУАЛНИТЕ ОДНОСИ СТАНАА БОЛНИ ОТКАКО ВЛЕГОВ ВО МЕНОПАУЗА. ДАЛИ Е ТОА НОРМАЛНО?
Оваа појава е честа кај жените во менопауза. Намалувањето на концентрацијата на естроген, кое се случува како што жената се приближува до менопаузата, може да предизвика истенчување на вагиналната слузница и сувост на вагината.
Како последица на тоа, сексуалните односи можат да станат многу непријатни и болни. Проблемите можат да варираат од чувство на сувост и затегнатост во вагината до силна болка, па дури и крвавење за време на сексуалниот однос.
Освен тоа, намалувањето на сексуалната желба може да биде уште една последица на хормоналните промени, што дополнително придонесува за изразеноста на овие симптоми.
Разговарајте со вашиот гинеколог за употребата на лубриканти или за можноста за примена на локални препарати со естроген.
Разговорот со партнерот е исто така важен дел од решавањето на овој проблем, бидејќи може да ги ублажи чувствата на вознемиреност и непријатност што се јавуваат поради стравот од болни сексуални односи.
11. ДАЛИ ТРЕБА ДА ПОСЕТУВАМ ГИНЕКОЛОГ СЕГА КОГА ВЕЌЕ НЕМАМ МЕНСТРУАЦИЈА?
Менопаузата не е причина да престанете да го посетувате вашиот гинеколог.
Без разлика дали се консултирате за хормонска супституциска терапија или имате какво било крвавење по менопаузата, односно по последната менструација, треба да се обратите кај вашиот лекар.
Годишните гинеколошки прегледи на малата карлица не се секогаш неопходни ако немате здравствени проблеми или симптоми што ве загрижуваат, но добро е повремено да ги правите, на пример на секои неколку години, според препораката на лекарот.
Земањето ПАП-тест се препорачува на секои три години до 65-годишна возраст, а по таа возраст може да не биде потребно ако претходните тестови биле уредни и се исполнети соодветните медицински критериуми.
12. НА КОИ ПРОМЕНИ И СИМПТОМИ ТРЕБА ДА ОБРНАМ ПОСЕБНО ВНИМАНИЕ?
Периодот на менопаузата носи бројни симптоми и промени што ќе ги забележите на вашето тело. Сепак, треба да имате предвид дека не сите промени се „нормални“ и дека на некои треба да им посветите посебно внимание.
Секој симптом што значително го намалува квалитетот на вашиот живот, без разлика дали е од физичка или психичка природа, треба да му го пријавите на вашиот лекар. На тој начин ќе се избегне можноста да се превиди друга потенцијална причина за промената.
Претерано забрзано чукање на срцето, изразена депресија, чести промени во количината и изгледот на столицата, изразена заборавеност и хронично чувство на исцрпеност и силен замор се само некои од симптомите за кои треба да разговарате со вашиот лекар.
Важно е да се напомене дека секое вагинално крвавење по менопаузата, односно по една година од последната менструација, без оглед на количината, бара посета на гинеколог.
Причините за крвавењето најчесто се бенигни, како што се слабо точкасто крвавење поради атрофија на вагината или благо крвавење поради присуство на полипи во вагината или на грлото на матката.
Меѓутоа, крвавењето може да биде поврзано и со малигни заболувања, како што се ракот на грлото на матката или ракот на ендометриумот, односно слузницата на матката. Затоа, овие заболувања секогаш треба да се исклучат со соодветен преглед.
13. КАКО ДА ЈА НЕГУВАМ КОЖАТА ВО МЕНОПАУЗА?
Недостигот на естроген доведува до губење на еластичноста на кожата, појава на брчки и намалување на нејзиниот квалитет. Кожата често станува сува, а може и да се лупи.
Затоа е важно кожата добро да се хидрира и однадвор и одвнатре за да се зачува нејзиниот квалитет.
Користете природни и благи козметички производи чија pH-вредност одговара на pH-вредноста на кожата. Помасните кремови за лице, раце и тело ќе ви помогнат во одржувањето на липидната бариера и природниот заштитен слој на кожата.
Не заборавајте на заштитата од УВ-зрачење, особено во сончевите денови и во летниот период.
Разновидната и здрава исхрана ќе ви обезбеди антиоксиданси кои помагаат во зачувувањето на колагенот во кожата, додека секојдневниот внес на доволно течности ќе придонесе за поздрава и поеластична кожа.
14. КАКО ДА СПРЕЧАМ ЗГОЛЕМУВАЊЕ НА ТЕЛЕСНАТА ТЕЖИНА?
Зголемувањето на телесната тежина е една од честите промени што се јавуваат при влегувањето во менопауза.
Хормоналните промени се само еден од факторите што придонесуваат за оваа појава. Важна улога имаат и генетската предиспозиција, начинот на живот и природните промени поврзани со стареењето.
Губењето на мускулната маса што се јавува со стареењето придонесува за забавување на метаболизмот и зголемување на уделот на масното ткиво во телото.
Неправилната исхрана, недостигот на сон, штетните навики како консумирањето алкохол и недоволната физичка активност можат да доведат до зголемување на телесната тежина, особено во пределот на стомакот.
Важно е да одржувате здрави навики во исхраната и да бидете физички активни. Тоа најдобро можете да го постигнете со разновидна исхрана, редовни оброци и секојдневно движење.
Прошетките, пилатесот, јогата или едноставните вежби за истегнување ќе ви помогнат да ја одржувате физичката кондиција и да го подобрите расположението.
Избегнувајте обилни оброци доцна навечер и пијте доволно вода или незасладени чаеви.
Не заборавајте да поминувате време на отворено, бидејќи свежиот воздух и сончевата светлина влијаат врз правилното одвивање на бројни физиолошки процеси во организмот.
15. КАКО ДА ОСТАНАМ ЗДРАВА ВО МЕНОПАУЗА?
Иако некои здравствени компликации се почести кај жените во менопауза отколку кај жените во репродуктивниот период, постојат многу начини на кои можете да го зачувате вашето здравје.
Пред сè, слушајте го вашето тело и не ги занемарувајте знаците што ви ги испраќа.
Не избегнувајте посета на лекар ако забележите невообичаени промени или симптоми. Грижете се за вашето гинеколошко здравје и правете редовни прегледи според препораките на лекарот, дури и кога немате конкретни тегоби.
Не заборавајте ниту на прегледите на дојките и одете на мамографија кога ќе добиете покана или порано ако забележите промени, како што се грутки во дојката.
Практикувајте редовна физичка активност и обидете се да се храните што е можно поздраво.
Медитацијата и престојот во природа можат да ви помогнат да го зачувате доброто ментално здравје.
Не заборавајте на вашите хобија, доколку ги имате, а пензионирањето искористете го и за учење нови работи и стекнување нови вештини.
Поминувајте време со семејството, пријателите и домашните миленици – сето тоа придонесува за подобро расположение и зачувување на менталното здравје.
Не заборавајте дека менталното здравје е подеднакво важно како и физичкото здравје. Затоа, грижете се за двете со еднакво внимание!
Автор: Д-р Тихана Мазалин, во соработка со колегите од Поликлиниката Мазалин.задебелен текст
