Пчелите без жилец од перуанската Амазонија стануваат првите инсекти со законски права

Дивите пчели без жилец добија законски права во некои делови на Перу. Тоа е најновиот напор во растечкото глобално движење за заштита на животните преку давање статус сличен на оној на луѓето и компаниите.

Сатипо, провинција во централно Перу, во октомври ја донесе првата одлука со која им се доделуваат законски права на пчелите без жилец во рамките на Биосферниот резерват Авирери Враем, пишува Тереза Томасони од Inside Climate News. А минатиот месец, градот Наута во североисточно Перу го следеше примерот, известува Дамиен Гејл од Guardian.

Според новите закони, пчелите без жилец сега имаат основно право да постојат и да напредуваат во здрава средина, без загадување, губење на живеалиштето, климатски промени, човечка активност или други закани што би го попречиле нивниот опстанок. Луѓето исто така можат да поднесуваат тужби во име на инсектите.

Одлуките претставуваат „пресвртница во нашиот однос со природата: ги прави пчелите без жилец видливи, ги признава како субјекти со права и ја потврдува нивната суштинска улога во зачувувањето на екосистемите“, изјави за Guardian Констанса Прието, правна директорка за Латинска Америка во Earth Law Center, една од организациите што се залагаат за перуанските пчели без жилец.

Новоусвоените одлуки во Перу се најновите примери на движењето за „права на природата“, кое има за цел да се бори против глобалната криза на биодиверзитетот преку зајакнување на правната заштита на животните и екосистемите.

Иако неколку други суштества веќе добиле законски права – како морските желки во Панама и сите диви животни во Еквадор – експертите велат дека ова се првите вакви случаи што се однесуваат на инсекти.

„Сè уште гледаме неверојатно растечка стапка на истребување“, изјави Николас Фромхерц, меѓународен експерт за право на дивиот свет на Правниот факултет Луис и Кларк, за Томасони од Washington Post во 2023 година. „Сите други заштити едноставно не се доволни.“

Постојат повеќе од 600 познати видови пчели без жилец во тропските и суптропските региони ширум светот. Во Перу живеат најмалку 175 видови, кои имаат клучна улога во екосистемот на перуанската амазонска прашума. Пчелите без жилец всушност имаат жилци, но тие се мали и неефикасни. Наместо тоа, тие главно касаат за да се одбранат.

„Овие пчели се клучни за животот во Амазонија“, изјави за Бил Вир од CNN Роса Васкес Еспиноса, хемиска биологиња и основачка на Amazon Research Internacional. „Тие се најефикасните опрашувачи на најважните култури што ги имаме тука. Но индиректно придонесуваат и за складирање на јаглерод, бидејќи ги одржуваат нашите шуми и дрвја живи и во обновување.“

Овие благи суштества долго време имаат и културно и духовно значење за домородните народи на Перу, вклучувајќи ги ашанинка и кукама-кукамирија, кои ги одгледуваат пчелите уште од памтивек. Тие го користат медот и поленот од пчелите без жилец за храна и лек, а нивниот леплив „пчелин лепак“, односно прополис, за свеќи и стрели.

Брз факт: лековити својства. Медот од пчелите без жилец може да содржи молекули што помагаат во борбата против патогени, воспаленија и рак, според хемиската анализа објавена во 2023 година од Еспиноса и нејзиниот колега.

„Пчелите се дел од семејството“, изјави за Inside Climate News Сесар Рамос, претседател на Eco Asháninka, организација што претставува 25 домородни заедници во Перу.

Но пчелите без жилец денес се соочуваат со бројни закани, вклучувајќи пестициди, климатски промени, сеча на шумите и конкуренција со инвазивните европски и африкански медоносни пчели. Членовите на домородните заедници велат дека овие инсекти исчезнуваат.

Во соработка со домородните групи, заштитниците на природата и истражувачите ги проучуваат и се залагаат за перуанските пчели без жилец. Во 2024 година, нивните напори доведоа до измена на еден национален закон, така што Перу сега официјално ги признава пчелите без жилец како вид од национален интерес. А минатата година постигнаа дополнителни победи со донесувањето на одлуките за законски права во Сатипо и Наута.

Следниот чекор е залагање за национална верзија на новодонесените локални закони. Петицијата за остварување на оваа цел веќе има повеќе од 388.000 потписи.

„Нежна револуција зуи“ во Перу, која може да биде пример за другите земји, според објава на Instagram од групите што го предводат движењето. „Домородните заедници го водат патот – да се кренеме заедно со нив.“

Оригинал на англиски: Sarah Kuta, Smithsonian Magazine, 2 јануари 2026.